Burçların eski adları: Hamel, Sevr, Cevzâ ve diğerleri
Son güncelleme: 19 Kasım 2026
Hamel, Sevr, Cevzâ, Seretân… On iki burcun Osmanlı ve İslam geleneğindeki Arapça adları, anlamları, unsurları ve yönetici gezegenleri. (5 dk okuma)
Osmanlı ve İslam astronomisinde burçların Arapça adları şunlardır: Hamel (Koç), Sevr (Boğa), Cevzâ (İkizler), Seretân (Yengeç), Esed (Aslan), Sünbüle (Başak), Mîzan (Terazi), Akreb (Akrep), Kavs (Yay), Cedy (Oğlak), Delv (Kova) ve Hût (Balık). Yıldızname, takvim ve ebced metinlerinde karşınıza çıkan bu adlar bugünkü Türkçe burç adlarıyla aynı on iki dilimi anlatır; yalnızca dili ve geleneği farklıdır.
Neden Arapça adlar kullanılıyordu?
Burçlar kuşağı (zodyak) fikri çok eskidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre burç adları ilk olarak Sümer ve Akad çivi yazılı tabletlerinde geçer ve bu geçmiş M.Ö. 3000'lere kadar uzanır. Sonraki yüzyıllarda Yunan astronomları, özellikle Batlamyus (Ptolemaios), göğü sistemli biçimde tarif etti. İslam dünyasındaki felek ilmi (felekiyyât) bu birikimi, Batlamyus'un el-Mecisṭî adıyla bilinen eserinden başlayarak Arapçaya aktardı.
Bugün kullandığımız Latince adlar (Aries, Taurus, Gemini…) ise Latin literatüründe yerleşti. Osmanlı takvimleri, zîcler ve yıldızname metinleri ise Arapça karşılıkları kullandı. Bu yüzden eski bir metinde "Güneş Hamel'e girdi" cümlesini görürseniz, bunun Koç burcuna giriş, yani ilkbaharın başlangıcı olduğunu bilmeniz yeterlidir.
On iki burcun eski adları
Aşağıdaki tablo TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Mıntaka" maddesindeki sıralamaya dayanır. Tarihler Güneş'in ilgili burca girdiği yaklaşık günlerdir; yıldan yıla bir gün oynayabilir.
| Türkçe | Eski ad (Arapça) | Latince | Güneş'in girişi | Unsur |
|---|---|---|---|---|
| Koç | Hamel | Aries | 21 Mart | Ateş |
| Boğa | Sevr | Taurus | 20 Nisan | Toprak |
| İkizler | Cevzâ | Gemini | 21 Mayıs | Hava |
| Yengeç | Seretân | Cancer | 22 Haziran | Su |
| Aslan | Esed | Leo | 23 Temmuz | Ateş |
| Başak | Sünbüle | Virgo | 23 Ağustos | Toprak |
| Terazi | Mîzan | Libra | 23 Eylül | Hava |
| Akrep | Akreb | Scorpius | 22 Ekim | Su |
| Yay | Kavs | Sagittarius | 22 Kasım | Ateş |
| Oğlak | Cedy | Capricornus | 22 Aralık | Toprak |
| Kova | Delv | Aquarius | 20 Ocak | Hava |
| Balık | Hût | Pisces | 19 Şubat | Su |
Yazımlar kaynaklara göre değişebilir: Seretân yerine Seratan, Akreb yerine Akrep, Cedy yerine Cedi yazıldığını sık görürsünüz.
Adların anlamları
Adların çoğu sembolleriyle örtüşen sade Arapça sözcüklerdir. Hamel "kuzu, koç", Sevr "boğa", Esed "aslan", Akreb "akrep", Kavs "yay", Cedy "oğlak", Delv "kova", Hût ise "balık" demektir. Mîzan "terazi", Sünbüle "başak (buğday başağı)" anlamına gelir. Seretân "yengeç" karşılığıdır. Cevzâ ise İkizler'in karşılığıdır; anlamına dair kaynaklarda farklı açıklamalar bulunduğundan burada tek bir yoruma bağlanmıyoruz.
Bu anlamlar yaygın sözlük bilgisidir; ayrıntılı köken tartışması için felek ilmi üzerine yazılmış akademik çalışmalara bakmak gerekir.
Unsur ve yöneticileri
Eski kaynaklar burçları dört unsura göre üçer üçer gruplar. TDV maddelerindeki dağılım şöyledir:
- Ateş: Hamel, Esed, Kavs
- Toprak: Sevr, Sünbüle, Cedy
- Hava: Cevzâ, Mîzan, Delv
- Su: Seretân, Akreb, Hût
Her burcun bir yönetici gezegeni (büyût listesi) de vardır. "Mıntaka" maddesine göre Koç ve Akrep'in yöneticisi Mars, Boğa ve Terazi'nin Venüs (Zühre), İkizler ve Başak'ın Merkür (Utarid), Yengeç'in Ay, Aslan'ın Güneş, Yay ve Balık'ın Jüpiter (Müşteri), Oğlak ve Kova'nın ise Satürn'dür (Zühal). Gezegenlerin eski adlarını Zühal, Müşteri, Merih, Zühre ve Utarid yazısında ayrıca ele aldık.
Takvimlerde ve eski metinlerde burçlar
Osmanlı takvimlerinde Güneş'in hangi burçta olduğu ayrı bir bölümde gösterilirdi. Bu bölüm için "Mevâkiʻ-i Burûc" gibi başlıklar kullanıldığı aktarılır; sütunlarda burçların Arapça adları yer alırdı. Dolayısıyla eski bir takvim yaprağında Mart'ın ortasından sonra "Hamel", Nisan'ın ortasından sonra "Sevr" görmek olağandır. Bu, mevsimin ilerleyişini izlemenin pratik bir yoluydu.
Burçlar edebiyatta da kendine yer buldu. Divan şairleri gökyüzünü, yıldızları ve burçları benzetme malzemesi olarak sıkça kullandı. Bu nedenle bir gazelde "Sünbüle" geçtiğinde bazen başak burcu, bazen de başak ya da sümbül çiçeği imgesi kastedilmiş olabilir; anlamı bağlam belirler.
Eski bir metni okurken küçük ipuçları
- Yazım farklarına şaşırmayın. Aynı burç Seretân, Seratan ya da Sertan diye yazılmış olabilir.
- Sırayı bilin. Liste hep Hamel ile başlar, çünkü eski kuşak ilkbahar noktasından, yani Güneş'in Koç'a girdiği andan sayılır.
- Ebced hesabında 12'ye bölümden kalanı kullanın. Kalan 1 ise Hamel, 2 ise Sevr, 3 ise Cevzâ; kalan 0 çıkarsa son burç olan Hût'a (Balık) gidilir.
- Anlam ararken kaynağa bakın. Bir burcun yorumu kitaptan kitaba değişebilir; tek bir metni kesin hüküm saymayın.
12'ye bölümden kalan ve eski adlar
Yıldızname hesabında kalan sayı doğrudan bir burca karşılık gelir. Eski adlarla birlikte düşünürseniz tablo şöyledir:
| Kalan | Burç | Eski ad |
|---|---|---|
| 1 | Koç | Hamel |
| 2 | Boğa | Sevr |
| 3 | İkizler | Cevzâ |
| 4 | Yengeç | Seretân |
| 5 | Aslan | Esed |
| 6 | Başak | Sünbüle |
| 7 | Terazi | Mîzan |
| 8 | Akrep | Akreb |
| 9 | Yay | Kavs |
| 10 | Oğlak | Cedy |
| 11 | Kova | Delv |
| 0 | Balık | Hût |
Bu eşleşme, bölümün sonunda kalan sıfır çıktığında kafa karıştırabilir. Sıfır, on ikinci burca, yani Balık'a (Hût) karşılık gelir. Hesabı elle yapmak yerine online yıldızname sayfasında deneyebilir, sonucu bu tabloyla karşılaştırabilirsiniz.
Yıldıznamede bu adlar neden önemli?
Yıldızname geleneğinde bir ismin ebced toplamı, anne adının toplamıyla birleştirilir ve 12'ye bölümden kalan bir burca denk düşer. Yani eski kaynaklarda "Esed" ya da "Sünbüle" gördüğünüzde bu, bakılan kişinin ism burcunu gösterir. Hesabın nasıl yapıldığını Yıldızname nasıl bakılır? Adım adım ism burcu hesabı yazısında, ism burcunun doğum burcundan farkını ise İsm burcu nedir, doğum burcundan farkı ne? yazısında bulabilirsiniz. Harflerin ateş, hava, su ve toprak tabiatları için harflerin tabiatı yazısına göz atabilirsiniz.
Kendi adınızın ebced değerini hemen görmek isterseniz ebced hesaplama aracı işinizi görür; anne adınızla birlikte sonucu görmek için anne adıyla yıldızname sayfası var.
Bu içerik kültürel ve tarihî bilgi amaçlıdır; burçlar geleceğe dair kesin bir hüküm taşımaz. Dinî değerlendirme için Diyanet'e danışmanız uygun olur.
Bu gök bilgisini devlet adına işleyen kişi müneccimbaşıydı; makamın görevlerini Osmanlı'da müneccimbaşılık ve takvim hazırlama yazısında okuyabilirsiniz.
Bu 12 dilimin yanında Ay'ın yolunu 28 parçaya bölen ayrı bir gelenek de vardır; ayrıntısı için Ay menzillerini anlatan yazıya bakabilirsiniz.
Her unsur grubunun nasıl okunduğunu ayrıntılı görmek isterseniz ateş, toprak, hava ve su burç grupları yazısı bu konuyu ele alıyor.